Vertaalverhaal

Het vertaalproces

Bij een vertaalproces komt heel wat kijken, want vertalen is niet zomaar het letterlijk omzetten van een tekst in een andere taal. Voordat de vertaler begint met vertalen, doorloopt hij belangrijke, voorbereidende stappen.

Tekst analyseren

Allereerst analyseert de vertaler de tekst grondig en stelt hij zichzelf de volgende vragen:

Wat voor soort tekst is het?
Een marketingtekst is niet vergelijkbaar met een academische tekst.
In wat voor stijl is de tekst geschreven?
Duitse teksten zijn vaak formeler, terwijl we in Nederland een lossere schrijfstijl hanteren.
Is de tekst in begrijpelijke taal geschreven voor de doelgroep?
Begrijpelijke taal wordt steeds belangrijker. Steeds meer overheden, instellingen en bedrijven kiezen voor teksten in eenvoudig en duidelijk Nederlands.
Zijn er belangrijke zaken om op voorhand met de opdrachtgever te bespreken?
Denk daarbij aan de gebruikte terminologie in een bepaalde branche of merk- en productnamen die gehandhaafd moeten blijven, maar die in de doeltaal een heel andere en zelfs negatieve betekenis kunnen hebben.
Wat is de moeilijkheidsgraad van de tekst?
Een wetenschappelijke tekst vereist meer vooronderzoek dan een persbericht. Maar ook het vertalen van marketingkreten vergt meer tijd dan andere tekstsoorten. Een-op-een vertaalde reclame-uitingen schieten hun doel voorbij en kunnen zelfs een averechts effect hebben.

Vermijd machinevertaling en vertaalblunders

Om tot een mooi resultaat te komen, is een goed begrip van de brontekst essentieel. Het is onmogelijk om een tekst ‘op de automatische piloot’ te vertalen! Vertaalmachines werken volgens dit principe, maar dat zorgt in veel gevallen voor hilarische vertaalblunders. Een professionele vertaler ziet de nuances en is zich bewust van de culturele verschillen, vertaalmachines slaan hier de plank volledig mis. Een vertaalmachine mist de content en is zich niet bewust van de boodschap. Daarnaast is het wel prettig als de vertaler goed thuis is in de materie maar niet noodzakelijk, want een vertaler is ook een goede onderzoeker die bij vertaaldillema’s altijd betrouwbare bronnen raadpleegt en zijn netwerk inschakelt.

Overleg met de opdrachtgever

In sommige gevallen zal de vertaler overleg voeren met de opdrachtgever. Dit gebeurt bijvoorbeeld als de originele tekst her en der ruimte laat voor interpretatie, of als er culturele verschillen zijn die een vertaler in zijn tekst creatief wil oplossen.

Verder kan de vertaler om meer toelichting vragen bij moeilijk te vertalen termen, bijvoorbeeld wanneer iets erg technisch is. Dat is geen kwestie van onkunde. Als opdrachtgever bent u erbij gebaat dat specifieke termen volgens de gebruikelijke vaktaal in de branche worden vertaald. Misschien hebt u zelf al een terminologielijst. U kunt ook de vertaler vragen een terminologielijst samen te stellen, zodat uw teksten in de toekomst consistent worden vertaald.

Hulpmiddelen inzetten

Zo, nu kan de vertaler bijna beginnen, maar niet voordat hij de juiste naslagwerken binnen handbereik heeft. De meeste vertalers maken niet alleen gebruik van woordenboeken en het internet, maar ook van een zogeheten CAT-tool. Dat is een uitgebreid computerprogramma met een vertaalgeheugen dat een vertaler efficiënter laat vertalen. Dit ‘vertaalbrein’ wordt gevoed door de vertalingen van de vertaler en neemt niet het vertalen over zoals bij vertaalcomputers of machinevertalingen (MT).

Vertalen

En dan begint het echte werk. Vertalers duiken in de tekst en vertalen niet zomaar letterlijk naar de andere taal. Het zijn creatieve duizendpoten, net als tekstschrijvers. Ze vinden het een uitdaging om steeds te zoeken naar de perfecte vertaling in de context – want nee, er is niet maar één vertaling mogelijk. Ze neuzen in verschillende naslagwerken, surfen op het internet voor meer achtergrondinformatie en vertalen grapjes zodanig dat de lezer in de doeltaal ook moet lachen. Het lijkt wel alsof ze een moeilijke puzzel aan het oplossen zijn, want ze zijn pas tevreden als alles klopt.

Klaar! En nu?

Als het concept af is, wil de vertaler deze tekst graag een tijdje laten liggen en er het liefst nog een nachtje over slapen om de vertaling de volgende dag met een frisse blik na te kijken. Tekstschrijvers herkennen dit meteen. Veel vertalers en vertaalbureaus schakelen daarom een corrector in die de tekst minutieus nakijkt – de laatste kwaliteitsronde voor het beste resultaat, vooral bij spoedopdrachten.

De belangrijkste tip

Veelal kiezen bedrijven een vertaler of vertaalbureau op basis van de tarieven. Het is begrijpelijk, vooral in deze tijd, dat ondernemingen op de kleintjes letten. Maar het doel van de vertaling is net zo belangrijk als het doel van uw tekst. Ga daarom liever niet voor goedkoop en snel, maar kies voor professioneel en betrouwbaar. Bij een vaste vertaler hebt u de garantie van een vast aanspreekpunt en altijd dezelfde persoon die uw tekst vertaalt en uw stijl kent. Vertaalbureaus werken met veel vertalers samen, daarom is het voor hen lastiger om altijd dezelfde vertaler voor dezelfde opdrachtgever te vinden. De stijl en consistentie kunnen daaronder lijden. Neem daarom uw tijd en kies bewust.

U hebt nu een kijkje kunnen nemen in de keuken van een vertaler. Hopelijk smaakt dit naar meer.

(Bronvermelding: Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers)